Roofs 2014-05-03 Moraal

“De markt heeft geen moraal.” Deze oneliner tekende ik eens op tijdens een symposium over brandveiligheid uit de mond van een Tweede Kamerlid. Het hoeft geen betoog dat de betreffende politicus geen lid was van de VVD. De volgende spreker vertegenwoordigde een marktpartij en verklaarde het niet eens te zijn met de opmerking. “Ik weet zeker dat er veel bedrijven zijn die wel degelijk moraal hebben en daarom hun activiteiten op een maatschappelijk verantwoorde manier uitvoeren,” zei deze spreker. En hij doelde daarmee vanzelfsprekend op onder andere zijn eigen bedrijf.

Ik ben het met de politicus eens. De markt, dat is geen som van individuele partijen, het is een systeem. En een systeem heeft per definitie van zichzelf geen moraal. Het is in het economisch systeem, net als in bijvoorbeeld het ecologische systeem, een survival of the fittest. De tijger heeft geen medelijden met het hert. Een bedrijf heeft alleen moraal als dat geld oplevert.

Je kunt je in dit verband afvragen in hoeverre de politiek wél beschikt over een moraal. Maar het politieke systeem is in ieder geval zodanig ingericht dat de verschillende krachten (lees: belangen) elkaar in bedwang houden. Het is de taak van de overheid het algemeen belang te dienen en ze heeft daarom een heel stelsel aan organisaties tot haar beschikking, die op hun beurt weer een heel stelsel aan middelen tot hun beschikking hebben om af te dwingen dat het algemeen belang (de algemene moraal, zeg maar) wordt gehandhaafd.

De overheid is dus boven de partijen verheven. Daarom doen zoveel marktpartijen net alsof ze overheid zijn. U kent ook wel die bestelbusjes van – bijvoorbeeld – een stukadoorsbedrijf die zijn voorzien van strepen alsof het politiebusjes zijn. Dat heeft allereerst al het voordeel dat iedereen op ze let als ze langsrijden – en, bijkomend voordeel, ze komen nog betrouwbaar over ook!

Ik heb de indruk dat het soms ook zo werkt met de eisen aan de kwaliteit (en overigens ook veiligheid) van werken. Wie wil laten zien dat hij volgens de strengste eisen werkt, wil dat die eisen gezag hebben. Dus wie deze eisen opstelt, wil die zoveel mogelijk gewicht meegeven. Het zou het mooist zijn als iedereen denkt dat die eisen wetgeving zijn. Helemáál geweldig zou zijn als de status van die eisen ergens tussen de (Europese en/of nationale) wetgeving en de Tien Geboden zit. De deskundigheid van degenen die de eisen opstellen, en die van degenen die op de naleving ervan controleren, is dan boven elke twijfel verheven. De experts zijn dan in hun eigen kleine vakgebied de hoogste morele instantie.

De overheid trekt zich steeds meer terug en vertrouwt op de deskundigheid van de markt. Ze blijft wel meekijken, maar geeft als het ware het stuur uit handen. Zolang er op deze manier inderdaad een minimale kwaliteit wordt gewaarborgd is daar niets mis mee. En de (al dan niet zelfbenoemde) experts weten heus wel wat kwaliteit is en hoe die te herkennen.

Maar we weten ook dat er meerdere manieren zijn om kwaliteit te verkrijgen. Als er dus grijze gebieden in de wetgeving zitten, dan wordt de opvatting van degene met de meeste autoriteit op dit gebied leidend. En precies daar kunnen de problemen ontstaan, want op dat moment wordt kwaliteit onderhevig aan concurrentie. Als Partij A de waarheid zegt te verkondigen, en Partij B zegt ook de waarheid te verkondigen, dan hebben we twee waarheden. Wat denkt u wat er gebeurt als Partijen C t/m Z zich er ook mee gaan bemoeien? Simpel: dan is er onduidelijkheid, en zal de overheid (met hulp van eerder genoemde experts) proberen het lek te dichten. Terwijl ze daarmee bezig is komt ergens anders weer een ander lek aan het licht.

Zo loopt de moraal voortdurend achter de praktijk aan en dat is soms geldverkwistend, en in veiligheidskwesties soms ook levensbedreigend. Dat zijn zaken die niet zozeer zijn te wijten aan zoiets vaags als de ‘markt’. De markt heeft inderdaad geen moraal. Maar ik zou soms wel eens willen dat individuele marktspelers over wat meer moraal beschikten. Of, omdat ik weet dat dat niet realistisch is, dat de overheid eens wat harder met de vuist op tafel slaat.

Wilt u deze tekst in opgemaakte vorm lezen met foto's, klik dan deze link aan, dan ontvangt u de tekst in een PDF bestand



Deze website wordt mede mogelijk gemaakt door:

Leveranciernaam