Roofing Holland 1998-02-06 Westra's wondere wereld

De titel 'Blik op het Dak' had een dubbele betekenis tijdens de studiemiddag, van BDA Dakadvies op 25 november 1997. De aanwezigen konden niet alleen een 'blik op het dak werpen' aan de hand van lezingen. Want de studiemiddag ging ook letterlijk over blik op het dak, oftewel: metalen daken. Een van de aanwezigen die een lezing gaf was professor ingenieur Jan Westra, die op geheel poëtische wijze zijn verslag deed over de wondere wereld van het dak.

 Misschien is het goed om even stil te staan bij de oorspronkelijke betekenis van blik", vertelt Westra. "De glanzende euforie van de bliksem. Blik op het dak kan dus ook gelezen worden als de aantrekking van het dak, het verlokken, verlichten, het spiegelende en het onweerstaanbare. Het is in dat licht dat ik graag enkele bespiegelingen zou willen weiden aan het dak. Het dak dat al lang als status, maar niet in functie zijn kleed, of liever gezegd deken, heeft afgelegd.
Dak, dek, bedekken, we voelen als het ware de warmte en de beschutting, maar dat is tegenwoordig nog maar één kant van de zaak. Vroeger was een dak heel gewoon. De vorm en de vervaardigingswijze kwamen voort uit de diepste wortels van de samenleving en werden door de omstandigheden van de plaats bepaald. Het kost weinig inspanning te bedenken waarom in landen met overvloedige regenval het dak afwaterend wordt gemaakt, terwijl in streken waar een straf landklimaat heerst het dak als een dikke buffer boven de leefruimten is geplaatst. Maar niet alleen de klimatologische aspecten zijn belangrijk, ook de verkrijgbaarheid van materialen om de constructie te realiseren is bepalend. De Eskimo heeft zijn iglo niet bedacht, maar de vorm en de constructie zijn ingegeven door de omstandigheden. Het dak overleeft zelden het opgaand werk. We kunnen ons van de oude vanzelfsprekende daken nauwelijks een voorstelling maken. De Griekse tempels bijvoorbeeld ogen nu als orthogonale structuren die het beeld bepalen. Het oorspronkelijke met pannen belegde dak is uit het gezichtsveld, maar ook uit de gedachten verdwenen. Maar het dak was dan ook bedoeld als beschutting en gemaakt met de beschikbare materialen en technieken. Pas wanneer het dak deel gaat uitmaken van het geheel wordt niet alleen de status maar ook de levensduur vergroot. Vergelijk in dat verband de vaak immense koepels die voorname bouwwerken sieren.

Paraplu

De komst van nieuwe materialen doet de bouw in eerste instantie meestal geen goed. Het vergt een geruime tijd voordat de eerste ervaringen meestal op basis van tradities met gebruikelijke materialen worden getransformeerd naar een voldragen gebruik. De schub, de golf, de sluiting, de nok blijven bij daken oerbegrippen. Het dak blijft een onhandige paraplu.
De grote overspanning die afgezien van de vroege koepelconstructies in de negentiende eeuw gevraagd wordt voor grootschalige functies maakt het begrip dak ouderwets. De schaal daagt de nieuwe materialen uit. Ze worden vaak als experiment op grote schaal en zonder compromis ingezet. Onverschrokken constructies in een tijd dat ongetwijfeld de garantie bepalingen weinig paragrafen kenden en het proces in slechts enkele handen lag. Denk aan de grote ingenieurskunst en de spooroverkappingen en de volledig beglaasde tentoonstellingshallen.
Het oorspronkelijk dak was gesloten. Water, wind maar ook licht werden buitengesloten. Langzaam maar zeker zijn daken indien gewenst transparanter of translucenter geworden. Bestaande en nieuwe materialen worden in bouwproducten verwerkt die in het dakvlak kunnen worden opgenomen, dan wel een geheel eigen bedekkingswijze vormen.
In vorm heeft het dak lange tijd de functie niet ondersteund of onderschreven. Het dak was een gegeven dat onlosmakelijk met het opgaande werk werd beschouwd en maar zelden een eigen verhaal vertelde. Vraag een kind een huis te tekenen en het is te zien waarom. Overigens zijn de meeste moderne opdrachtgevers van de vrijstaande woning de mening toegedaan dat een huis ook zo daadwerkelijk gemaakt moet worden.

Potentie

De potentie van het dak als begeleidende vorm van de functie of functies die zich onder de pannen afspelen komt blijkbaar tot voor kort in utilitaire of in architectonische uitdrukking voor. Het dak over een zoutopslag krijgt een geëigende te begrijpen vorm. Het dak over een visverwerkingsbedrijf wordt in de moderne architectuur aangegrepen om de potentie van de vrije of liever gezegd bevrijdende vorm aan de orde te stellen, liefst met onnavolgbare videopresentaties. Deze ontwikkelingen zijn op zich irrelevant, als collectief zijn ze uiterst waardevol omdat daarmee de hang naar de samenhang tussen de betekenisvolle delen uit het ontwerpproces wordt benadrukt.
Men kan schamper wijzen op de onvolkomenheid tussen idee en realisatie, tussen gelikt driedimensionaal construeren en de beperkingen van de ijzerwinkel, maar dan sluit men de ogen voor wat werkelijk aan de hand is: namelijk de bevrijding van de status van de bouwwijze die zich nog immer vanuit een prehistorisch perspectief in de tegenwoordige tijd voortzet.
In mijn eigen werk ben ik na verloop van tijd behoedzaam geworden ten aanzien van blik op het dak. Als een van de eersten ben ik de uitdaging van blik op woningen aangegaan in de veronderstelling dat dat slechts een kwestie van argumenten op utilitair niveau in de eerste instantie zou zijn. Maar zoals de aannemer in een van de eerste gesprekken al te kennen gaf: kijk als het waar zou zijn dat metaal mogelijkheden biedt dan zou het toch overal toe zijn gepast. Het is lastig te realiseren, het is duurder dan conventioneel en de acceptatie bij de gemiddelde gebruiker is minimaal. Dat er desondanks langzamerhand meer begrip voor het andere dak is gekomen heeft vooral te maken me de mogelijkheden, de prestaties die daardoor kunnen worden aangeboden. Het getoogde dak, het cirkelvormige dak, het wispelturige dak als bekroning van een meer toegesneden, zelfs eigenzinnige woonvorm komt voor beperkte doelgroepen in zwang.

Roofscape

Het dak dat onder ontwerpers hoogtij viert is het geplooide dak. Onder invloed van vooral de theorieën van Deleuze zegt men is de architect beïnvloed door de plooi. De gelijktijdigheid en de veelvoudigheid van activiteiten maakt tegenwoordig onderscheid tussen wand en vloer en tussen vloer en dak onbeduidend.
De spraakmakende ontwerpen van de laatste jaren laten zien dat architecten zich op het nieuwe fenomeen storten door vloeren te ontwerpen die zich krullen tot wanden en wederom tot vloeren. Daken worden verheven tot welhaast buitenaardse landschappen waarop de moderne mens zich kan bewegen. Het dak is eindelijk tot 'roofscape' verheven. Niet langer een onbereikbaar gedeelte van het bouwwerk alleen toegankelijk voor bevoegden om reparaties uit te voeren, maar juist voor diegenen die vanuit perspectief van het onverwachte het hoogste zoeken om van daaruit te genieten van onverwachte perspectieven.
Het is een beginsel dat ik zou willen onderstrepen in deze klimaatzone en in dit architectuurklimaat. De primaire presentatie van het dak in de zin van dichting en de isolatie is op zich geregeld, de blik op het dak is van een geheel andere orde en kan in de loop van de tijd worden aangepast aan de inzichten en de wensen die dan geldig zijn.", aldus Westra.

Professor ingenieur Jan Westra is hoogleraar Architectonisch ontwerpen, Faculteit Bouwkunde Technische Universiteit te Eindhoven.



Deze website wordt mede mogelijk gemaakt door:

Leveranciernaam